Αγρότες, ασθενείς με καρκίνο – θύματα φυτοφαρμάκων συνολικά περισσότερα από 500 άτομα το πρωί της Δευτέρας 17 Νοεμβρίου,διαμαρτυρήθηκαν και σταμάτησαν τις εργασίες της πολυεθνικής εταιρείας φυτοφαρμάκων BASF στο Saint-Aubin lès Elbeuf. Αίτημα τους να κλείσει το εργοστάσιο φυτοφαρμάκων, που παράγει περισσότερους από 1 500 τόνους φυτοφαρμάκων τον χρόνο και το οποίο κατηγορείται ότι απορρίπτει μαζικά αιώνιους ρύπους (PFAS) στον Σηκουάνα τα τελευταία 25 χρόνια, με ανυπολόγιστες επιπτώσεις στο οικοσύστημα, τη γη, το νερό, τα τρόφιμα αλλά και την ίδια τη ζωή. Πρόκειται για μία κοινή δράση που οργανώθηκε από μέλη 5 οργανώσεων, της Confédération Paysanne (Συνομοσπονδία Αγροτών), του Συλλογικού Οργανισμού Υποστήριξης των Θυμάτων από Φυτοφάρμακα Δυτικής Γαλλίας , του Cancer Colère (Καρκίνος Οργή), των Faucheurs volontaires (Εθελοντές Θεριστές) και των Soulèvements de la terre (Εξεγέρσεις της Γης). Οι Faucheurs volontaires πραγματοποίησαν «πολιτική επιθεώρηση» στο εργοστάσιο και βρήκαν φαιπρονίλη, ένα εντομοκτόνο που έχει απαγορευτεί στη Γαλλία.
Οι Faucheurs volontaires πραγματοποίησαν «πολιτική επιθεώρηση» στο εργοστάσιο και βρήκαν φαιπρονίλη, ένα εντομοκτόνο που έχει απαγορευτεί στη Γαλλία από το 2013. Οι εργάτες, βγαίνοντας από τις εγκαταστάσεις, δήλωσαν ότι γνώριζαν πολύ καλά ότι η εταιρεία τους λειτουργούσε παράνομα και ότι και οι ίδιοι επηρεάζονταν από αυτή τη ρύπανση, καθώς ζούσαν επίσης κοντά στις εγκαταστάσεις. “BASF, πολυεθνική εταιρεία καρκίνου” ανέφερε ένα από τα συνθήματα των διαδηλωτών, ζητώντας την παύση της παραγωγής του Γερμανικού αγροτοχημικού γίγαντα. Το συγκεκριμένο εργοστάσιο κατέχει το γαλλικό ρεκόρ για την απελευθέρωση ενός αιώνιου ρύπου που ονομάζεται τριφθοροαυξικό οξύ (TFA).
Στις έντεκα η ώρα, οι διαμαρτυρόμενοι μπλόκαραν το εργοστάσιο από έξω. Μετά από έντονη χρήση δακρυγόνων από την αστυνομία, τέσσερα άτομα τραυματίστηκαν, μεταξύ των οποίων ηλικιωμένοι και άρρωστοι.
Η ανακοίνωση της κοινής δράσης των οργανώσεων Συνομοσπονδία Αγροτών (Confédération Paysanne), Συλλόγος Υποστήριξης Θυμάτων των Φυτοφαρμάκων Δυτικής Γαλλίας (Collectif de Soutien aux Victimes des Pesticides de l’Ouest –CSVPO), Καρκίνος Οργή (Cancer Colère), Εθελοντές Θεριστές (Faucheurs Volontaires) και Εξέγερσεις της Γης (Soulèvements de la Terre).
Είμαστε αγρότες και αγρότισσες, θύματα των φυτοφαρμάκων, γονείς θυμάτων, κάτοικοι περιοχών όπου χρησιμοποιούνται φυτοφάρμακα και όπου το νερό είναι μολυσμένο, επιστήμονες και υποστηρικτές. Είμαστε πάνω από 500 άτομα που συγκεντρωνόμαστε για να κλείσουμε το εργοστάσιο της BASF στο Saint-Aubin-lès-Elbeuf.
Αυτό το μέρος συμβολίζει τις παραβάσεις και την ατιμωρησία της εγκληματικής βιομηχανίας των φυτοφαρμάκων: παραγωγή εξαιρετικά τοξικών ουσιών που απαγορεύονται στην Ευρώπη, μαζικές ρίψεις μόνιμων ρύπων στον Σηκουάνα, αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου στους κατοίκους της περιοχής και βίαιες πιέσεις για την επιβολή ενός γεωργικού μοντέλου που δηλητηριάζει το έδαφος και τους εργάτες της γης.
Για να τερματίσουμε αυτή την κατάσταση εδώ και αλλού, μπλοκάραμε με τα τρακτέρ μας την είσοδο του εργοστασίου της BASF στο Saint-Aubin-lès-Elbeuf και διακόψαμε την παραγωγή του εργοστασίου. Πραγματοποιήσαμε επιθεώρηση των αποθεμάτων προκειμένου να συλλέξουμε επιπλέον αποδεικτικά στοιχεία για την παραγωγή και αποθήκευση απαγορευμένων φυτοφαρμάκων, ιδίως με βάση το Fipronil, τα οποία στη συνέχεια εξάγονται στη Βραζιλία. Η είσοδος του εργοστασίου είναι μπλοκαρισμένη από τρακτέρ.
Πολλά και αφανή θύματα
Εμείς που έχουμε συγκεντρωθεί στις εγκαταστάσεις της BASF συγκεντρώνουμε καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους φακέλους αναγνώρισης επαγγελματικών ασθενειών, νομικές προσφυγές, διαδηλώσεις στα εδάφη μας, έρευνες πεδίου και φροντίδα στο πλευρό όσων έχουν μολυνθεί. Αλλά δεν μας ακούν! Ως αγρότες και αγρότισσες, θέλουμε απλώς να ζούμε με αξιοπρέπεια από τη δουλειά μας και να τρέφουμε τον πληθυσμό χωρίς να εκτιθέμεθα σε αυτά τα δηλητήρια!
Μετά από αυτό το καλοκαίρι, παρά τη μαζική κινητοποίηση περισσότερων από δύο εκατομμυρίων ανθρώπων κατά του νόμου Duplomb, η πολιτική εξουσία συνεχίζει να μας περιφρονεί και να υποστηρίζει με κάθε κόστος ένα μοντέλο που εξαρτάται από τους γίγαντες της αγροχημικής βιομηχανίας: BASF, Syngenta, Bayer και λοιποί. Οι κυβερνώντες υποτάσσουν τις δημόσιες ενισχύσεις και τη νομοθεσία στο λόμπι τους. Στη Γαλλία, όπως και αλλού, η οικονομική πίεση, οι φιλελεύθερες πολιτικές που επιβάλλονται από τις διαδοχικές κυβερνήσεις και ο παγκόσμιος ανταγωνισμός οδηγούν σε πτώση των τιμών, θέτουν τους αγρότες και τις αγρότισσες σε όλο τον κόσμο σε ανταγωνισμό και τους εγκλωβίζουν σε ένα σύστημα όπου η χρήση φυτοφαρμάκων παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη.
Και όμως, οι αγρότες και οι αγρότισσες είναι τα πρώτα θύματα και όλοι γνωρίζουμε ότι αυτό το μοντέλο εξαφανίζει εδώ και δεκαετίες τους αγρότες και τις φάρμες τους. Δεν θα τους αφήσουμε να συνεχίσουν!
Το δηλώνουμε με πράξεις: οι εταιρείες που παράγουν καρκίνο, όπως η BASF, η Syngenta, η Corteva, η Bayer, πρέπει να αλλάξουν ριζικά την παραγωγή τους ή να σταματήσουν τη λειτουργία τους!
Η BASF, συμμετέχει σημαντικά στη δηλητηρίαση και τη ρύπανση
Στο εργοστάσιο της Saint-Aubin-lès-Elbeuf, η BASF παράγει πάνω από 1.500 τόνους φυτοφαρμάκων ετησίως και ρίχνει τακτικά στη Σηκουάνα ουσίες που κατατάσσονται ως «αιώνιοι ρύποι» (263 κιλά σε 3 ημέρες τον Μάιο του 2024!). Σήμερα, η BASF αντιμετωπίζει 4.500 καταγγελίες σε όλο τον κόσμο, για μολύνσεις που σχετίζονται με τα PFAS που παράγει μαζικά. Επτά ενώσεις που βρίσκονται κοντά στο εργοστάσιο κατηγορούν τον όμιλο για μαζικές και επαναλαμβανόμενες απορρίψεις PFAS τα τελευταία 25 χρόνια. Αυτοί οι ρύποι συσσωρεύονται στα ύδατα και είναι σχεδόν αδύνατο να εξαλειφθούν.
Τα PFAS και τα φυτοφάρμακα αποτελούν ένα σημαντικό πρόβλημα για τη δημόσια υγεία: έκρηξη του αριθμού των παιδικών καρκίνων, νευροεκφυλιστικών ασθενειών και ορμονικών διαταραχών στους αγρότες και τους κατοίκους των παραποτάμιων περιοχών. Το αποκορύφωμα του κυνισμού είναι ότι η BASF παράγει αγροτοξικά ΚΑΙ φάρμακα κατά του καρκίνου, τα οποία της αποφέρουν ετήσιο κύκλο εργασιών άνω των 65 δισεκατομμυρίων ευρώ. Η εντατικοποίηση της χρήσης φυτοφαρμάκων αποτελεί επίσης την κύρια αιτία της μαζικής μείωσης των πτηνών και των επικονιαστών, θέτοντας σε κίνδυνο τη γονιμότητα του εδάφους και τη φυσική ρύθμιση των οικοσυστημάτων. Η τρομακτική κατάρρευση της βιοποικιλότητας απειλεί τις πιθανότητες επιβίωσής μας στο εγγύς μέλλον (βλ. πλαίσιο 1).
Η εξαγωγή απαγορευμένων φυτοφαρμάκων: ένα παγκόσμιο σκάνδαλο
Από το γαλλικό έδαφος, η BASF συνεχίζει ατιμώρητα να παράγει ουσίες που απαγορεύονται στην Ευρώπη και να τις εξάγει, ιδίως προς τη Βραζιλία, όπου προκαλούν τεράστιες ανθρώπινες και οικολογικές καταστροφές. Η κατάσταση αυτή έρχεται σε αντίθεση με τις δηλώσεις που έγιναν κατά τη διάρκεια της COP 30, όπου τα κράτη ισχυρίζονται ότι καταπολεμούν την κλιματική αλλαγή, ενώ ταυτόχρονα προωθούν εμπορικές συμφωνίες όπως η Mercosur, η οποία θα επιδεινώσει ακόμη περισσότερο την παγκόσμια διάδοση των φυτοφαρμάκων και στην οποία οι αγρότες και οι αγρότισσες αποτελούν την αναλώσιμη μεταβλητή. Οι επιπτώσεις αυτού του «χημικού αποικιοκρατισμού» παρατηρούνται επίσης στα υπερπόντια εδάφη. Χρόνια μετά τους αγώνες για την απαγόρευσή τους, το χλωρδεκόνη στις Αντίλλες, το παρακουάτ στη Γουιάνα ή το μαλαθείο στο Te Ao Maohi – Γαλλική Πολυνησία συνεχίζουν να δηλητηριάζουν τα σώματα και τα εδάφη, χωρίς να αποκατασταθούν οι ζημίες. (βλ. πλαίσιο 2)
Μπορούμε να καλλιεργούμε και να τρέφουμε με διαφορετικό τρόπο! Η βιομηχανική γεωργία δεν τρέφει τον παγκόσμιο πληθυσμό, αλλά καταλαμβάνει τα 3/4 των γεωργικών εκτάσεων, εξαντλεί τα εδάφη και θέτει σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη γονιμότητά τους. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΟΗΕ, ένας στους δέκα ανθρώπους υποφέρει από πείνα, ενώ το ένα τρίτο της βιομηχανικής παραγωγής τροφίμων σπαταλάται κατά μήκος των εφοδιαστικών αλυσίδων. Κάθε χρόνο, οι πωλήσεις φυτοφαρμάκων αυξάνονται και μεγάλες εταιρείες όπως η BASF, η Bayer-Monsanto, η Syngenta και η Corteva ελέγχουν σήμερα πάνω από το 70% της παγκόσμιας αγοράς. Ενώ τα κέρδη τους εκτινάσσονται στα ύψη, οι αγρότες εξαφανίζονται με ανησυχητικό ρυθμό, καθώς δεν μπορούν να απαλλαγούν από την εξάρτησή τους από αυτές τις βιομηχανίες και τις τράπεζες. Αν υπολογίσουμε το σύνολο των κρυφών κόστους των φυτοφαρμάκων στη Γαλλία (δημόσια χρηματοδοτική στήριξη, περιβαλλοντικό κόστος, κόστος υγείας), τα 18 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση της μετατροπής του γεωργικού μοντέλου – και υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις! Η βιολογική γεωργία και οι αγροοικολογικές πρακτικές έχουν αποδείξει τη βιωσιμότητά τους. Δεν λείπουν οι τεχνικές λύσεις και η τεχνογνωσία, αλλά οι ευνοϊκές οικονομικές και πολιτικές επιλογές.
Οι απαιτήσεις μας για να βγούμε από αυτόν τον φαύλο κύκλο
Ζητούμε:
• άμεση αναπροσαρμογή των δημόσιων πολιτικών για τη γεωργία και ουσιαστική υποστήριξη για τη μετάβαση σε βιώσιμες πρακτικές
• αξιοπρεπές εισόδημα και εγγυημένες ελάχιστες τιμές για προϊόντα που σέβονται την υγεία και το έδαφος
• την εφαρμογή της απόφασης που εξέδωσε στις 3 Σεπτεμβρίου 2025 το διοικητικό εφετείο του Παρισιού, η οποία επιβάλλει την επανεκτίμηση των διαδικασιών έγκρισης των φυτοφαρμάκων·
• την αποτελεσματική απαγόρευση των καρκινογόνων, μεταλλαξιογόνων, τοξικών για την αναπαραγωγή και ενδοκρινικών διαταρακτών ουσιών·
• την ευρύτερη αναγνώριση των επαγγελματικών ασθενειών και την αποζημίωση των θυμάτων.
Έκκληση για συλλογική κινητοποίηση
Η οργή μας δεν θα σβήσει χωρίς βαθιές αλλαγές. Καλούμε τους αγρότες και τους κατοίκους να συνεχίσουν αυτή την κινητοποίηση, να συγκεντρωθούν σε άλλες εγκαταστάσεις παραγωγής φυτοφαρμάκων και να καταγγείλουν τους θεσμούς που συνωμοτούν σε αυτό το καταστροφικό και θανατηφόρο μοντέλο. Μόνο μαζί θα μπορέσουμε να χτίσουμε μια ζωντανή γεωργία, απαλλαγμένη από χημικά δηλητήρια.
==
Επιπτώσεις σε υγεία και περιβάλλον
Επιπτώσεις από την απόρριψη ρύπων
- Τον Μάιο του 2024, σύμφωνα με τα στοιχεία που διαβιβάστηκαν στις αρχές, το εργοστάσιο της BASF στο Saint-Aubin-lès-Elbeufs κατέθεσε έως και 87 kg τριφθοροξικού οξέος (TFA) στον Σηκουάνα σε μία μόνο ημέρα, ένα ρεκόρ ρύπανσης στο γαλλικό έδαφος, το οποίο επιβεβαιώθηκε από αναλύσεις σε 2 500 βιομηχανικές εγκαταστάσεις που υποβλήθηκαν σε δοκιμές.
- Η συγκέντρωση TFA που μετρήθηκε στην είσοδο του σταθμού επεξεργασίας λυμάτων ήταν 420.000 µg/l (μικρογραμμάρια ανά λίτρο) και, μετά την επεξεργασία, ο σταθμός εξακολουθούσε να απορρίπτει 28.000 µg/l στον Σηκουάνα, υποδηλώνοντας την εξαιρετική δυσκολία απομάκρυνσης αυτής της ένωσης με τις συμβατικές μεθόδους.
- Το TFA είναι ένα προϊόν αποικοδόμησης των PFAS («αιώνιων ρύπων»), εξαιρετικά ανθεκτικών χημικών ουσιών που βρίσκονται ακόμη και σε γειτονικές πηγές πόσιμου νερού, οι οποίες έπρεπε να κλείσουν ή να συνδεθούν μεταξύ τους λόγω της μόλυνσης που παρατηρήθηκε επανειλημμένα στην περιοχή της Ρουέν το 2024.
- Παρά το μέγεθος των απορρίψεων, σήμερα στη Γαλλία δεν υπάρχει κανένας συγκεκριμένος κανόνας για το TFA, ενώ άλλα PFAS περιορίζονται σε 0,1 μικρογραμμάρια ανά λίτρο στο πόσιμο νερό.
Αποδεδειγμένες επιπτώσεις στην υγεία
- Τα PFAS συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαφόρων παθήσεων: καρκίνος (συμπεριλαμβανομένου του νεφρού, των όρχεων και του προστάτη), θυρεοειδικές παθήσεις, ορμονικές διαταραχές, δυσλειτουργίες του ανοσοποιητικού συστήματος, αύξηση της χοληστερόλης, μείωση της γονιμότητας και αναπτυξιακές διαταραχές στα παιδιά.
- • Οι πληθυσμοί που εκτίθενται, ιδίως οι κάτοικοι των παραποτάμιων περιοχών και οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία που χειρίζονται αυτές τις ουσίες, παρουσιάζουν υψηλά επίπεδα PFAS στο αίμα, τα οποία συσχετίζονται με αύξηση των χρόνιων ασθενειών.
- Πολλές πηγές πόσιμου νερού στη Γαλλία τίθενται τακτικά εκτός λειτουργίας λόγω της παρουσίας PFAS ή υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων. Οι πρόσφατες μετρήσεις στο Saint-Aubin-lès-Elbeuf οδήγησαν σε σχέδια αντικατάστασης των πόρων πόσιμου νερού.
- Σύμφωνα με γαλλικές και διεθνείς μελέτες, οι ασθένειες που συνδέονται με τα φυτοφάρμακα (νευροεκφυλιστικές ασθένειες, λεμφώματα, μυελώματα, λευχαιμίες, καρκίνος του προστάτη, παιδικοί καρκίνοι, συγγενείς ανωμαλίες κ.λπ.) αυξάνονται, ιδίως σε αγροτικές περιοχές με υψηλή έκθεση. Σε αυτές τις περιοχές έχουν εντοπιστεί αρκετές συγκεντρώσεις καρκίνων σε παιδιά.
- • Η προγεννητική έκθεση σε PFAS έχει συσχετιστεί με αύξηση των επιπλοκών κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος στα παιδιά, ιδίως με αυξημένη ευαισθησία στις λοιμώξεις.
Κατάρρευση της βιοποικιλότητας
- Η εντατικοποίηση της χρήσης φυτοφαρμάκων αποτελεί την κύρια αιτία της μαζικής μείωσης του πληθυσμού των πτηνών στην Ευρώπη (+ 40 % των ειδών ασπόνδυλων υδρόβιων οργανισμών έχουν εξαφανιστεί από τα ευρωπαϊκά υδάτινα ρεύματα τα τελευταία 30 χρόνια).
- Στη Γαλλία, σχεδόν το ήμισυ (44 %) των πτηνών των αγροτικών περιοχών έχει εξαφανιστεί από το 1989, όπως και το 66 % των ειδών πεταλούδων σε ορισμένα διαμερίσματα.
- Τα φυτοφάρμακα προκαλούν την κατάρρευση των πληθυσμών των επικονιαστών. Οι γαιοσκώληκες, οι μέλισσες, τα κολλέμπολα, οι μικροοργανισμοί του εδάφους κ.λπ. επηρεάζονται στο 70% των περιπτώσεων, θέτοντας σε κίνδυνο τη γονιμότητα του εδάφους και τη φυσική ρύθμιση των οικοσυστημάτων.
- Η συνολική μείωση της βιοποικιλότητας αποδυναμώνει το γεωργικό σύστημα, απειλεί μακροπρόθεσμα την ασφάλεια και την ποιότητα των τροφίμων και αυξάνει την εξάρτηση των αγροτών από τα χημικά πρόσθετα.
Ιστορικό της γαλλικής χημικής αποικιοκρατίας
Τα απαγορευμένα φυτοφάρμακα και η εξαγωγή τους
- • Αν και πολλές δραστικές ουσίες, όπως το Fipronil, έχουν απαγορευτεί στη Γαλλία και στην Ευρωπαϊκή Ένωση λόγω της αποδεδειγμένης τοξικότητάς τους, η παραγωγή τους συνεχίζεται με σκοπό την εξαγωγή σε τρίτες χώρες, κυρίως στη Λατινική Αμερική, όπως η Βραζιλία, όπου προκαλούν σοβαρές κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
- Η Γαλλία είναι ο έβδομος μεγαλύτερος εξαγωγέας απαγορευμένων φυτοφαρμάκων στον κόσμο, εξάγοντας χιλιάδες τόνους κάθε χρόνο υπό μορφή καθαρών ουσιών ή σκευασμάτων, εκμεταλλευόμενη κενά στη νομοθεσία, ιδίως στον νόμο Egalim που απαγορεύει την εξαγωγή, αλλά του οποίου το εκτελεστικό διάταγμα δεν καλύπτει όλες τις δραστικές ουσίες.
- Αυτό το μοντέλο εξαγωγής εντάσσεται σε ένα σύστημα που χαρακτηρίζεται ως «χημική αποικιοκρατία» ή «περιβαλλοντικός ρατσισμός» από διεθνείς εκπροσώπους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπου τα απαγορευμένα φυτοφάρμακα στην Ευρώπη συνεχίζουν να εξάγονται κυρίως σε χώρες του Νότου, επιδεινώνοντας τις σημαντικές ανισότητες στον τομέα της υγείας.
- Με τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, όπως αυτή που βρίσκεται σε εξέλιξη με το Mercosur, το τοξικό εμπόριο ενισχύεται ακόμη περισσότερο, διευκολύνοντας την εισαγωγή γεωργικών προϊόντων που περιέχουν υπολείμματα αυτών των ουσιών στην ΕΕ, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο παγκόσμιας μόλυνσης.
Οι υπερπόντιες περιπτώσεις: χλωρδεκόνη, παρακουάτ, μαλαθείο
- Η χλωρδεκόνη, ένα οργανοχλωρικό εντομοκτόνο που χρησιμοποιήθηκε μαζικά στις μπανανοφυτείες των Αντιλλών από το 1972 έως το 1993, προκάλεσε μόνιμη ρύπανση του εδάφους, των υδάτινων πόρων και των τοπικών τροφίμων, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, όπως σημαντική αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου του προστάτη, νευρολογικών διαταραχών και διαφόρων παθήσεων που συνδέονται με τη μακροχρόνια έκθεση.
- Παρά την απαγόρευσή του πριν από αρκετές δεκαετίες, η χλωρδεκόνη εξακολουθεί να ανιχνεύεται στα τρόφιμα και στο φυσικό περιβάλλον, εκθέτοντας τους πληθυσμούς των Αντιλλών σε υψηλό κίνδυνο για την υγεία μέσω της τροφικής αλυσίδας.
- Το παρακουάτ, το οποίο απαγορεύεται στη μητροπολιτική Γαλλία από το 2007, συνέχισε να χρησιμοποιείται στη Γουιάνα μέχρι την απαγόρευσή του αργότερα στα υπερπόντια εδάφη. Αυτό το ισχυρό ζιζανιοκτόνο συνέβαλε στη μόλυνση του εδάφους και των υδάτων, καθώς και στην εμφάνιση χρόνιων ασθενειών στους τοπικούς πληθυσμούς, με κίνδυνο θανάτου και νευρολογικών διαταραχών.
- Στο Te Ao Maohi – Γαλλική Πολυνησία, το μαλαθείο, ένα νευροτοξικό οργανοφωσφορικό εντομοκτόνο που έχει απαγορευτεί στη μητροπολιτική Γαλλία, εξακολουθεί να επιτρέπεται, καθώς χρησιμοποιείται κατά των φορέων τροπικών ασθενειών όπως ο δάγκειος πυρετός και το χικουνγκούνια. Η παρατεταμένη χρήση του έχει προκαλέσει σημαντική περιβαλλοντική μόλυνση και γνωστές επιπτώσεις στην υγεία, ιδίως νευρολογικές και ορμονικές διαταραχές.
ΠΗΓΗ: lessoulevementsdelaterre
Απόδοση: Ηρώ Σιαφλιάκη
